Wet- en regelgeving voor werknemers: dit zijn je rechten en plichten

Risicovol werk brengt gevaren met zich mee die veel impact hebben op jouw gezondheid en veiligheid.

• Valgevaar (Arbobesluit art. 3.16): vallen is een van de meest voorkomende oorzaken van ernstige arbeidsongevallen volgens het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Bij valgevaar vanaf 2,50 meter moet je werkgever voorzieningen treffen, zoals valbeveiliging. Ook onder 2,50 meter neemt hij maatregelen als de situatie extra risico geeft. Denk aan werken boven water, boven uitstekende delen of boven procesinstallaties.

• Gevaarlijke stoffen (Arbobesluit H4): In Nederland overlijden jaarlijks zo'n 3.000 mensen aan beroepsziekten door blootstelling aan gevaarlijke stoffen aldus het Arboportaal. Het gevaar zit niet alleen in chemische producten. Stoffen ontstaan ook tijdens het werk, zoals kwartsstof, houtstof, lasrook en dieselmotoremissie (DME). In besloten ruimten lopen deze stoffen snel op tot levensbedreigende concentraties.

Artikel 11 van de Arbowet geeft ook werknemers verplichtingen. Je let tijdens je werk op je eigen veiligheid en gezondheid en op die van anderen. Daarbij volg je je opleiding en de instructies van je werkgever.

1. Gebruik arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen op de juiste manier

Gebruik gereedschappen, machines, ladders, hoogwerkers en andere arbeidsmiddelen volgens de instructies en je opleiding. Hetzelfde geldt voor gevaarlijke stoffen. Volg de veiligheidsvoorschriften en werk alleen met middelen waarvoor je bent geïnstrueerd.

 Doe vóór de start van je werkzaamheden een laatste minuut risicoanalyse (LMRA). Check of de werksituatie veilig is en of de afgesproken maatregelen zijn getroffen. Werk je in een besloten ruimte? Controleer dan de gasmeting, de ventilatie en de isolatie van energiebronnen. Werk je op hoogte? Controleer dan de werkplek, de valbeveiliging en de omstandigheden. Is de situatie onveilig? Stop, neem maatregelen en begin pas daarna.

2. Gebruik en berg je persoonlijke beschermingsmiddelen goed op

Gebruik de persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) die je werkgever geeft op de juiste manier. Denk aan een helm, veiligheidsharnas, veiligheidslijn of valblok. Berg je PBM na gebruik op de daarvoor bestemde plaats op. Controleer het middel voor gebruik. Is het beschadigd of defect? Gebruik het dan niet.

Werk je op hoogte of in een besloten ruimte? Check dan je harnas, verbindingsmiddelen en andere onderdelen van je valbeveiliging op schade of gebreken. Is adembescherming voorgeschreven? Gebruik die dan precies zoals afgesproken.

3. Verander of verwijder beveiligingen niet

Beveiligingen op machines, arbeidsmiddelen en installaties zijn er voor jouw veiligheid. Verander ze niet en haal ze niet weg zonder dat het nodig is. Volg ook de veiligheidsprocedures. Werk je in een besloten ruimte? Dan kan een LOTOTO-procedure (lock out, tag out, try out) voorschrijven dat je energiebronnen isoleert en vergrendelt voordat je de ruimte in gaat. Verwijder een vergrendeling of markering nooit zelf en omzeil de procedure niet.

4. Werk mee aan instructies en onderricht

Je werkgever moet je voorlichten en onderricht geven over veilig werken (artikel 8 van de Arbowet). Dat kan een veiligheidsinstructie zijn, een training of een andere vorm van onderricht. Jij werkt hieraan mee en past de instructies in de praktijk toe.

5. Meld gevaren en gebreken direct

Zie je een gevaar voor veiligheid of gezondheid? Meld het direct bij je werkgever of bij de leidinggevende. Denk aan een onveilige werksituatie, een defect arbeidsmiddel of ontbrekende valbeveiliging.

Werk je in een besloten ruimte en merk je een verandering in de atmosfeer, een defecte ventilatie of een andere onveilige situatie? Stop met werken en meld het direct. Werk je op hoogte en is een ankerpunt, de dakrandbeveiliging of een ander onderdeel van je valbeveiliging beschadigd? Gebruik het niet en meld het direct.

6. Help mee bij de uitvoering van de Arbowet

Help je werkgever en de deskundigen die de Arbowet uitvoeren, zoals de preventiemedewerker en de arbodienst. Jouw kennis en ervaring uit de praktijk zijn daarbij waardevol.

Werk je in een besloten ruimte? Dan zorg je bijvoorbeeld voor een veilige toegang, volg je de afspraken met de mangatwacht of buitenwacht op en geef je informatie die nodig is voor veilig werk. Bij een incident help je mee volgens de afgesproken reddingsprocedure. Ook bij een redding op hoogte volg je de procedure en de aanwijzingen van de verantwoordelijken.

Veilig werken is geen eenrichtingsverkeer. De wet geeft je duidelijke rechten om je eigen veiligheid en gezondheid te beschermen.

1. Recht op werkonderbreking bij ernstig en onmiddellijk gevaar

Dreigt er tijdens het werk ernstig en onmiddellijk gevaar voor jou of anderen? Dan mag je volgens artikel 29 van de Arbowet stoppen als het gevaar zo direct dreigt dat een toezichthouder niet op tijd kan ingrijpen.

Ontstaat er een gevaarlijke atmosfeer in de besloten ruimte waar je werkt? Of merk je op hoogte dat de valbeveiliging niet veilig is? Stop dan, breng jezelf en anderen in veiligheid en meld de situatie direct bij je werkgever of leidinggevende.

2. Recht op overleg over arbeidsomstandigheden

Sinds 1 juli 2026 moet je werkgever je raadplegen over het arbobeleid volgens artikel 12 van de Arbowet. Dat geldt voor alle werkgevers, groot en klein. Heeft je bedrijf een ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT)? Dan loopt het overleg via hen. Is er geen OR of PVT? Dan raadpleegt je werkgever de werknemers zelf. Jij mag meedenken en voorstellen doen over veilig en gezond werken. Doet je werkgever dat niet, dan kan de Nederlandse Arbeidsinspectie ingrijpen.

Denk aan het bespreken van risico's bij werken op hoogte of in besloten ruimten en aan de maatregelen die nodig zijn om die risico's te beheersen.

3. Recht op inzage in de risico-inventarisatie en -evaluatie

Artikel 5 van de Arbowet stelt dat je werkgever ervoor moet zorgen dat je kennis kunt nemen van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Daarin staan de risico's binnen het bedrijf en de maatregelen om deze risico's te voorkomen of beperken. Het plan van aanpak maakt onderdeel uit van de RI&E.

Werk je met valgevaar of in een besloten ruimte? Dan lees je in de RI&E welke risico's en maatregelen gelden voor jouw werk.

4. Recht op bescherming tegen onveilige werksituaties

Je werkgever zorgt voor een veilige en gezonde werkomgeving (artikel 3 van de Arbowet). Hij informeert je goed over de risico's van je werk en over de maatregelen om die risico's te voorkomen of te beperken (artikel 8 van de Arbowet). Ook houdt hij toezicht op de naleving van veiligheidsinstructies en op het juiste gebruik van PBM.

Werk je op hoogte? Dan neemt je werkgever maatregelen tegen valgevaar. Werk je in een besloten ruimte? Dan beheerst hij de risico's en weet jij welke maatregelen en procedures gelden.

Naast de rol van werknemer kun je ook de onderstaande rollen hebben:

• Werkgever: je stuurt als leidinggevende anderen aan en draagt daarmee ook de verantwoordelijkheden van een werkgever.

• Opdrachtgever: jij of je organisatie geeft opdrachten uit of huurt derden in voor werkzaamheden.

• Opdrachtnemer: jij of je organisatie neemt opdrachten aan of levert medewerkers aan opdrachtgevers.

• Gebouweigenaar: je organisatie is eigenaar van een gebouw of terrein.

• Beheerder: jij of je organisatie beheert een gebouw of terrein voor de eigenaar.

Let op: dit overzicht van verantwoordelijkheden en rechten is niet uitputtend.